De stemvork in de muziek.

Waarom muzikanten nog een stemvork gebruiken

Vanaf de uitvinding in 1711 door de Engelse musicus John Shore tot de komst van elektronische stemapparaten was de stemvork de manier waarop muziek haar toonhoogte van plek naar plek meenam. Elektronische stemapparaten hebben hem grotendeels vervangen, en de meeste orkesten stemmen vandaag op een A van de hobo, die de hoboïst meestal met een elektronisch apparaat controleert.

De stemvork heeft om een paar eenvoudige redenen zijn plaats gehouden. Hij heeft geen batterij nodig en geen instellingen die fout kunnen staan. Zijn toon is bijna een zuivere sinus, dus de toonhoogte is makkelijk te horen. En hij traint het gehoor: in plaats van naar een naald te kijken, leer je horen wanneer twee tonen overeenkomen. Veel pianostemmers zetten hun eerste toon nog altijd met een stemvork, en het blijft een eenvoudige manier om stemmen op het gehoor te oefenen.

Welke stemvork heb je nodig?

Een muziekstemvork is gemerkt met een toon en een frequentie. Koop de stemvork die past bij de stemtoon van je instrument of ensemble.

Twijfel je, kies dan A = 440 Hz. Dat is de toon waar bijna elk stemapparaat, elke app, elk keyboard en elke opname van uitgaat.

Gitaar stemmen met een stemvork

Met een A 440-stemvork stem je eerst de vijfde snaar. De losse A-snaar klinkt op 110 Hz, twee octaven onder de stemvork. De natuurlijke flageolettoon op de 5e fret van die snaar klinkt twee octaven hoger, precies de A4 van de stemvork, dus je kunt ze rechtstreeks vergelijken.

• Sla de stemvork aan op je knie of een rubberen blokje, nooit op de gitaar of een harde rand.
• Druk het uiteinde van de steel op de kam of op het bovenblad van de gitaar bij de kam. De klankkast werkt als klankbord, de toon wordt duidelijk hoorbaar en je handen blijven vrij.
• Raak de A-snaar licht aan precies boven het 5e fretje, zonder hem in te drukken, en tokkel hem aan. Je hoort een klokachtige flageolettoon.
• Luister naar zwevingen, een langzaam pulseren in het volume. Draai aan de stemmechaniek: worden de zwevingen sneller, dan ga je de verkeerde kant op; worden ze trager, dan kom je dichterbij.
• Als het pulseren stopt, is de snaar gestemd. Stem de andere snaren op de A-snaar zoals je gewend bent, met gegrepen tonen of flageoletten.

Met een E-stemvork (329,63 Hz) is het nog eenvoudiger. De losse hoge E-snaar klinkt op dezelfde E4 als de stemvork, dus je slaat de stemvork aan, tokkelt de losse eerste snaar en stemt ze op elkaar af zonder flageoletten.

Wat zijn zwevingen, en waarom helpen ze?

Als twee tonen dicht bij elkaar liggen maar niet gelijk zijn, lopen ze afwisselend in en uit de pas. Dat hoor je als een regelmatig aan- en afzwellen van het volume. Het aantal zwevingen per seconde is gelijk aan het verschil tussen de twee frequenties. Een stemvork op 440 Hz en een snaar op 442 Hz zweven twee keer per seconde. Bij 441 Hz één keer per seconde. Bij 440 Hz stopt de zweving.

Daarom kan een stemvork heel precies zijn, zelfs voor een ongetraind oor. Je hoeft niet in het abstracte te beoordelen of een toon hoog of laag is. Je hoeft alleen te horen dat een puls trager wordt en verdwijnt. Piano- en orgelstemmers gebruiken hetzelfde principe en tellen bewust het aantal zwevingen als ze de intervallen van een stemming zetten.

Andere instrumenten: viool, piano, stem

• Viool en altviool: de A-snaar is A4, dezelfde toon als een 440-stemvork. Stem hem op de stemvork en stem de andere snaren in kwinten vanaf die snaar. De A-snaar van de cello klinkt een octaaf lager, op 220 Hz.
• Piano: stemmers zetten meestal één toon met een stemvork van A440 of C523,3, stemmen dan een middenoctaaf, vaak F3 tot F4, op het gehoor en breiden dat uit over het hele klavier. Dat is vakwerk; met alleen een stemvork stem je geen piano.
• Stemmen en koren: een dirigent of zanger slaat de stemvork aan, houdt hem bij het oor of drukt hem op een tafel, en neuriet de toon om de begintoon van een stuk a capella te vinden.

Muziekstemvorken en andere stemvorken

Een muziekstemvork heeft meestal geen gewichten, heeft gladde tanden en is ontworpen om helder in de lucht te klinken. Medische stemvorken, zoals de stemvork van 128 Hz met gewichten waarmee de vibratiezin wordt getest, zijn gemaakt voor onderzoek, niet om te stemmen. Sommige stemvorken die in sets voor klankpraktijken worden verkocht, zijn gestemd op tonen die in geen enkele muzikale toonladder passen, dus controleer de toon voordat je er een instrument op stemt.

Een stalen stemvork is heel stabiel. Zijn toonhoogte verandert met ongeveer 86 miljoenste deel per graad Celsius, dus een verschil van 10 °C verschuift een stemvork van 440 Hz met minder dan een halve hertz. De snaar die je stemt, verloopt veel meer.

Waar onze stemvork van 432 Hz past

The Cosmic Wishing Fork is gestemd op 432 Hz, een A ongeveer een derde van een halve toon onder de stemtoon. Hij is gemaakt om te dragen, van 316L roestvrij staal, en geeft een echte, zuivere toon. Maar het is een ritueel object voor een moment van stilte, geen gereedschap om een band op A440 te stemmen. Speel je samen met anderen, stem dan op 440 Hz. Wil je een toon bij je dragen, schrijf je dan in op de wachtlijst.