De standaardstemvork.

Wat is een standaardstemvork?

Als muzikanten, pianostemmers of muziekdocenten het over een standaardstemvork hebben, bedoelen ze een stemvork die de toon A op 440 Hz laat klinken. Dat is de A in de vioolsleutel, de A boven de centrale C, vaak geschreven als A4 of a'. Het is de toon waarop een orkest stemt en de standaardinstelling van de meeste elektronische stemapparaten.

Op de stemvork staan, meestal op de steel, de toon en de frequentie, bijvoorbeeld ‘A 440’. Stemvorken uit de handel worden in de fabriek gestemd en de toonhoogte wordt erin gestempeld.

Een tweede gangbare standaardstemvork klinkt op C met 523,3 Hz. Dat is de C boven die A, berekend vanuit A = 440 Hz in de gelijkzwevende stemming, de stemming van moderne piano's.

Wat ISO 16 zegt

De norm heeft een officiële naam: ISO 16, ‘Acoustics: Standard tuning frequency (Standard musical pitch)’. Hij is kort en precies. Hij bepaalt dat de frequentie van de toon A in de vioolsleutel 440 Hz is, en dat je stemt met instrumenten die deze frequentie met een nauwkeurigheid van 0,5 Hz voortbrengen.

ISO 16 verscheen in 1975 en is nog steeds geldig. De Internationale Organisatie voor Standaardisatie bevestigde de norm opnieuw in 2022. Een goede standaardstemvork haalt die tolerantie van 0,5 Hz ruim. Dat is een van de redenen waarom de stemvork al zo lang in gebruik is.

Hoe A = 440 Hz de standaard werd

Het grootste deel van de muziekgeschiedenis was er geen gedeelde stemtoon. Elke stad, kerk en elk orgel had een eigen A. Een stemvork die met Händel in verband wordt gebracht, uit 1740, klinkt op A = 422,5 Hz. Een stemvork uit de tijd van Beethoven, rond 1800, klinkt op A = 455,4 Hz, meer dan een halve toon hoger. Muziek die voor de ene stemming geschreven was, klonk op de andere niet hetzelfde.

Op de conferentie in Londen van mei 1939 zaten afgevaardigden uit Frankrijk, Duitsland, Nederland, Italië en Groot-Brittannië. Radio en grammofoonplaten gingen over grenzen heen, waardoor een gedeelde stemtoon nuttiger was dan ooit. 440 Hz is een afspraak: niets in de akoestiek maakt dit getal bijzonder.

Stemmen orkesten echt op 440 Hz?

Veel wel, maar niet allemaal. De norm is een referentie, geen wet. In 1987 meldde de New York Times dat de A van de meeste symfonie- en operaorkesten tussen 440 en 444 Hz lag. De Berliner Philharmoniker stemmen vandaag op 443 Hz.

In gespecialiseerde kringen zijn andere stemtonen gebruikelijk. Ensembles die barokmuziek op historische instrumenten spelen, gebruiken vaak A = 415 Hz, ongeveer een gelijkzwevende halve toon onder 440 Hz. Sommige muzikanten en luisteraars geven de voorkeur aan 432 Hz, ongeveer een derde van een halve toon lager. Om samen te spelen blijft 440 Hz de veilige keuze.

Zo stem je met een standaardstemvork

• Houd de stemvork bij de steel vast en sla één tand aan op je knie of een rubberen blokje, nooit op een harde rand.
• Druk het uiteinde van de steel op een houten oppervlak, of op de kam of de klankkast van je instrument. De toon wordt veel luider.
• Speel de bijbehorende toon: de losse A-snaar van een viool of cello, de losse vijfde snaar van een gitaar, twee octaven lager, of de A boven de centrale C op een toetsenbord.
• Luister naar zwevingen, een langzaam golven in het volume. Hoe trager de zweving, hoe dichter je erbij zit. Als ze verdwijnt, klopt de toon met de stemvork.
• Stem de overige snaren of tonen vanaf die A op het gehoor of met een stemapparaat.

Een stemvork geeft je maar één toon. Dat is zijn beperking en zijn kracht: hij heeft geen batterij nodig, hij verloopt niet en hij traint je gehoor. Elektronische stemapparaten hebben de stemvork in het dagelijks gebruik grotendeels vervangen, maar veel docenten en pianostemmers hebben er nog altijd een bij zich.

Hoe nauwkeurig is een stemvork?

Heel nauwkeurig, zolang hij niet beschadigd is. De toonhoogte van een stalen stemvork hangt af van de lengte en dikte van de tanden en van de stijfheid en dichtheid van het metaal, en die veranderen bij normaal gebruik niet. Temperatuur heeft een klein, omkeerbaar effect: een gewone stalen stemvork verandert ongeveer 86 miljoenste deel per graad Celsius. Een stemvork die bij kamertemperatuur precies 440 Hz geeft, blijft na een verandering van ongeveer 10 graden nog binnen de tolerantie van 0,5 Hz uit ISO 16.

Wat een stemvork bederft, is fysieke schade. Wie hem tegen metaal of steen slaat, kan een tand deuken en de toonhoogte veranderen. Bewaar hem in zijn etui en sla hem alleen aan op iets zachts.

De stemtoon en onze stemvork

The Cosmic Wishing Fork is bewust geen standaardstemvork. Hij is gestemd op 432 Hz, een iets lagere A, en gemaakt om te dragen als ritueel object. Moet je een instrument stemmen om samen te spelen, gebruik dan een stemvork van 440 Hz. Wil je een kleine, vaste toon bij je dragen, schrijf je dan in op de wachtlijst en hoor als eerste wanneer onze stemvork beschikbaar is.